Մհեր Մնացականյան

§1Հարցեր.
1.Ինչպիսի՞ ուժեր են ծանոթ ֆիզիկայի նախորդ դասընթացից:

2. Ինչո՞ւ ապակե բաժմակի և թղթի կտորների գրավիտացիոն փոխազդեցությունը նկատելի չէ:
Որովհետև գրավիտացիոն ուժերը շատ թույլ են փոքր զանգված ունեցող մարմինների միջև, ուստի դրանք գրեթե չեն ազդում միմյանց վրա նկատելի ձևով։

3. Ինչպե՞ս են փոխազդում շփված պլաստմասսայե գրիչը և թերթի շերտը:
Շփումից հետո պլաստմասսայե գրիչը ստանում է էլեկտրական լիցք և գրավում է թեթև թղթի շերտերը՝ հակադիր լիցքերի առաջացման հետևանքով։

4. Ինչպե՞ս են փոխազդում նույն ձողով շփված թղթի 2 շերտերը:
Նրանք ունենում են նույն անունի լիցքեր և միմյանցից վանում են։

5. Ինչպես են կոչվում իրար շփելիս մարմինների միջև ծագող նոր բնույթի ուժերը:
Դրանք կոչվում են էլեկտրական ուժեր։

6. Ինչպես է առաջացել «էլեկտրականություն» անվանումը:
Այն առաջացել է հունարեն «ηλεκτρον» (էլեկտրոն) բառից, որը նշանակում է «սաթ»՝ մի նյութ, որն շփումից հետո գրավում է թեթև մարմիններ։

7. Էլեկտրական լիցքերի ի՞նչ տեսակներ կան:
Կան երկու տեսակ՝ դրական և բացասական լիցքեր։

8. Ձևակերպել Կուլոնի օրենքը:
Կուլոնի օրենքը ասում է, որ երկու կետային լիցքերի միջև գործող էլեկտրական ուժը ուղիղ համեմատական է այդ լիցքերի արտադրյալին և հակադարձ համեմատական՝ նրանց միջև եղած հեռավորության քառակուսուն։

9. Ո՞րն է էլեկտրական լիցքի միավորը ՄՀ-ում (Միջազգային համակարգում):
Էլեկտրական լիցքի միավորն է կուլոն (C)։

---

§2 Հարցեր

1. Ո՞ր երևույթի վրա է հիմնված էլեկտրացույցի աշխատանքը:
Այն հիմնված է էլեկտրական լիցքերի միմյանց վանելու վրա։

2. Նկարագրեք դպրոցական էլեկտրացույցի կառուցվածքը:
Դա մի սարք է, որը բաղկացած է մետաղական երկու թեթև թիթեղիկներից՝ կախված մեկ կետից, սովորաբար՝ ապակե կամ պլաստմասսայե շշիկի մեջ՝ շրջապատված մեկուսիչ միջավայրով։

3. Ի՞նչ է էլեկտրաչափը:
Էլեկտրաչափը սարք է, որը չափում է էլեկտրացույցի թիթեղիկների բացման անկյունը կամ լիցքի մեծությունը։

4. Ըստ էլեկտրացույցի թերթիկների բացման անկյան կամ էլեկտրաչափի սլաքի շեղման՝ ինչպե՞ս են դատում նրանց լիցքի մասին:
Որքան մեծ է լիցքը, այնքան թիթեղիկների բացման անկյունը կամ սլաքի շեղումը մեծ է։ Այսպիսով՝ բացման չափով դատում են լիցքի մեծության մասին։

5. Ինչպե՞ս ցույց տալ փորձով, որ էլեկտրական լիցքը բաժանվում է մասերի:
Եթե լիցքավորված մարմնով դիպչենք անլիցք մարմնի, ապա սկզբնական լիցքը կբաժանվի երկուսի միջև։ Դա ապացուցում է լիցքի բաժանելիությունը։

6. Կարելի՞ է արդյոք էլեկտրական լիցքն անվերջ բաժանել:
Ոչ, չի կարելի։ Լիցքը բաժանվում է մինչև որոշակի փոքրագույն չափի՝ տարրական լիցքի, որն այլևս չի բաժանվում։

7. Որքա՞ն է տարրական լիցքը:
Տարրական լիցքը հավասար է
e = 1.6 × 10⁻¹⁹ կուլոն

Առաջադրանքներ․

1)Նշե՛ք x-ի որևէ արժեք, որի դեպքում արտահայտության արժեքը դրական է.

Ա) x=5
Բ)x=6
Գ)x=2
Դ) x=2,5

2)Նշե՛ք x-ի որևէ արժեք, որի դեպքում արտահայտության արժեքը բացասական է.

Ա)x=2
Բ)x=-1
Գ)x=-2
Դ)x=-3

3)Պարզե՛ք արտահայտության նշանը տրված կետում․

Ա)+
Բ)-
Գ) —

Դ)-

Ե) —

Զ) —

Է) —

Ը) —

4)Գտե՛ք արտահայտության նշանը․

Ա)+
Բ)-
Գ) +

Դ) +

Ե) —

Զ) 0

Է) +

Ը) —

5)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերը.

Ա)

x≠9

(-∞;-3) —

(-3;2) +

(2;9)-

(9;+∞) +
Բ)

x≠0

(-∞;-1) +

(-1;3) —

(3;+∞) +
Գ)

x≠-4

x≠1

(-∞;-4) —

(-4;-1) +

(-1;1)-

(1; 1.5) +

(1.5;+∞) +

Դ)

x≠1

(-∞;1) —

(1;2) —

(2;+∞) +

Ե)

x≠1

(-∞;-3) +

(-3;1) +

(1;3)-

(3;+∞) +

Զ)

x≠5/4

(-∞;5/4) —

(5/4;4/3) —

(4/3;1,5) +

(1,5;+∞) +

Է)

x≠0

(-∞;2) —

(2;11) +

(11;+∞) +

Ը)

x≠-2

(-∞;√2) +

(√2;√3) +

(√3;2) +

(2;+∞) +

1)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերն ու այդ միջակայքերում արտահայտության նշանը.

ա)

(-∞;-5) +

(-5:2) +

(2;+∞) +

բ)

(-∞;1) —

(1:2.5) +

(2.5;+∞) +

գ)

(-∞;-7) +

(-7:√8) +

(√8;+∞) +

դ)

(-∞;-2) +

(-2:√2) —

(√2;+∞) +

ե)

(-∞;-1) —

(-1:4) —

(4;+∞) +

զ)

(-∞;2) +

(2;3) +

(3;+∞) +

2)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերն ու այդ միջակայքերում արտահայտության նշանը․

ա)

(-∞;2) —

(2:5) +

(5;12) —

(12;+∞) +

բ)

(-∞;-1) —

(-1:5) —

(5;+∞) +

գ)

(-∞;-10) +

(-10:11) +

(11;+∞) +

դ)

(-∞;-1) +

(-1:√3) +

(√3;4) —

(4;+∞) +

ե)

(-∞;-5) +

(-5:-1) —

(-1;3) +

(3;+∞) +

զ)

(-∞;-2) +

(-2:1) —

(1;4) —

(4;+∞) +

է)

(-∞;-√5) —

(-√5:4) +

(4;6) —

(6;+∞) +

ը)

(-∞;-5) +

(-5:-2) +

(-2;3) —

(3;+∞) +

թ)

(-∞;-3) +

(-3;-√8) +

(-√8;2√2) —

(2√2;+∞) +

3)Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք՛ x-ի հնարավոր արժեքները, որոնց դեպքում.

ա) (-1;2) +

բ) (-√2;4)+

գ)(√2;√5) —

4)Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք՛ x-ի այն արժեքները, որոնց դեպքում.

ա) (-∞;1)+ (7;∞)+

բ) (-4;5)-

գ)(-∞;-√5)+ (7;∞)+

1)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերն ու այդ միջակայքերում արտահայտության նշանը.

ա)

(-∞;-5) +

(-5:2) +

(2;+∞) +

բ)

(-∞;1) —

(1:2.5) +

(2.5;+∞) +

գ)

(-∞;-7) +

(-7:√8) +

(√8;+∞) +

դ)

(-∞;-2) +

(-2:√2) —

(√2;+∞) +

ե)

(-∞;-1) —

(-1:4) —

(4;+∞) +

զ)

(-∞;2) +

(2;3) +

(3;+∞) +

2)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերն ու այդ միջակայքերում արտահայտության նշանը․

ա)

(-∞;2) —

(2:5) +

(5;12) —

(12;+∞) +

բ)

(-∞;-1) —

(-1:5) —

(5;+∞) +

գ)

(-∞;-10) +

(-10:11) +

(11;+∞) +

դ)

(-∞;-1) +

(-1:√3) +

(√3;4) —

(4;+∞) +

ե)

(-∞;-5) +

(-5:-1) —

(-1;3) +

(3;+∞) +

զ)

(-∞;-2) +

(-2:1) —

(1;4) —

(4;+∞) +

է)

(-∞;-√5) —

(-√5:4) +

(4;6) —

(6;+∞) +

ը)

(-∞;-5) +

(-5:-2) +

(-2;3) —

(3;+∞) +

թ)

(-∞;-3) +

(-3;-√8) +

(-√8;2√2) —

(2√2;+∞) +

3)Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք՛ x-ի հնարավոր արժեքները, որոնց դեպքում.

ա) (-1;2) +

բ) (-√2;4)+

գ)(√2;√5) —

4)Կոորդինատային առանցքի վրա պատկերեք՛ x-ի այն արժեքները, որոնց դեպքում.

ա) (-∞;1)+ (7;∞)+

բ) (-4;5)-

գ)(-∞;-√5)+ (7;∞)+

Առաջադրանքներ․

1)Պարզե՛ք արտահայտության նշանը փոփոխականի տվյալ արժեքի դեպքում (նշված կետում)․

ա) (x − 1)(x − 34), x = 11; <0

բ) (x − 3)(x − 0.7), x = 2.2; <0

գ) (x + 2)(x − 7), x = 9; >0

դ) (x − 4)(x − 9), x = 13; >0

ե) (x + 5)(x − 8), x = −10; >0

զ) (x − 5)(x + 10), x = 6; >0

2)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերը։ Պարզե՛ք արտահայտության նշանն այդ միջակայքերում.

ա) (x − 2)(x − 8)

(−∞, 2) դրական

(2, 8) բացասական

(8,+∞) դրական

բ) (x − √6)(x +√8 )

(−∞, -√8) բացասական

(-√8, √6) բացասական

(√6,+∞) դրական

գ) (x − 10)(x − 100)

(−∞, 10) դրական

(10, 100) բացասական

(100,+∞) դրական

դ) (x + √15 )(x − 5 √2 )

(−∞, -√15) բացասական

(-√15, 5√2) ?

(5√2,+∞) դրական

ե) (x − 2√7  )(x + 2)

(−∞, -2) բացասական

(-2, 2√7) բացասական

(2√7,+∞) դրական

զ) (x − 3√6 )(x + 4)

(−∞, -4) բացասական

(-4, 3√6) բացասական

(3√6,+∞) դրական

3)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերը։ Պարզե՛ք արտահայտության նշանն այդ միջակայքերում.
ա) (x − 2)(x − 5)(x − 6)

(−∞, 2) բացասական

(2, 5) դրական

(5, 6) դրական

(6, +∞) դրական

բ) (x − 1)(x + 2)(x + 3)

(−∞, -3) բացասական

(-3, -2) դրական

(-2, 1) բացասական

(1, +∞) դրական

գ) (x − 1)(x − 2)(x + 3)

(−∞, -3) բացասական

(-3, 1) դրական

(1, 2) բացասական

(2, +∞) դրական

դ) (x − √5 )(x − 2)(x − 3)

(−∞, 2) բացասական

(2, √5) դրական

(√5, 3) բացասական

(3, +∞) դրական

ե) x(x − 1)(x + √6 )

(−∞, -√6) դրական

(-√6, 1) բացասական

(1, +∞) դրական

զ) x(x − 2.5)(x − √6 )

(−∞, √6) բացասական

(√6, 2.5) բացասական

(2.5, +∞) դրական

4)Գտե՛ք արտահայտության նշանապահպանման միջակայքերը։ Պարզե՛ք արտահայտության նշանն այդ միջակայքերում.
ա) (x + 2)(3x − 9)= (x + 2) 3(x − 3)

(−∞, -2 ) դրական

(-2, 3) բացասական

(3, +∞) դրական

բ) (4x − 20)(x +  3/7 ) = 4(x-5)(x+3/7)

(−∞, -3/7 ) դրական

(-3/7, 5) բացասական

(5, +∞) դրական

դ) (2x − 8)(3x + 21)=2(x-4)3(x+7)

(−∞, -7 ) դրական

(-7, 4) բացասական

(4, +∞) դրական

ե) (2x + 1/3 )(x − √11 )=2(x+1/6)(x-√11)

(−∞, -1/6 ) դրական

(-1/6, √11) բացասական

(√11, +∞) դրական

զ) (x + 4)(3x − 7)=(x+4)3(x-7/3)

(−∞, -4 ) դրական

(-4, 7/3) բացասական

(7/3, +∞) դրական

ԼՈՒԾՈՒՄ։ գ) (6x − 5)(x + 3)-ի արտահայտության առաջին արտադրիչից 6-ը ընդհանուր հանենք՝
(6x − 5)(x + 3) = 6(x − 5/6 )(x + 3)։ Նշանապահպանման միջակայքերն են՝ (−∞, −3), (−3,  5/6) և
(5/6, +∞)։ Առաջին և երրորդ միջակայքերում դրական է, իսկ երկրորդում՝ բացասական։

7,8- րդ դաս—ում անցածի կրկնողություն․ Ֆիզիկական մարմին և նյութ: Ատոմ, մոլեկուլ, իոն: Պարզ և բարդ նյութեր: Անօրգանական և օրգանական նյութեր: Նյութի հատկությունները։

Առաջադրանք 1.- Որո՞նք են բնական գիտությունները, ո՞րն է նրանց ուսումնասիրման առարկան

Ֆիզիկա, Քիմիա, Կենսաբանություն, Աշխարհագրություն

Ուսումնասիրման առարկան՝ բնության երևույթները, օրենքները, նյութերը, կենդանի և անկենդան օբյեկտները, դրանց հատկությունները և կապերը միմյանց հետ։

Առաջադրանք 2.- Ո՞րն է կոչվում ֆիզիկական մարմին, սահմանեք, բնութագրեք ֆիզիկական մարմինները, գրեք կենդանին և անկենդան ֆիզիկական մարմինների օրինակներ…

Ֆիզիկական մարմին է կոչվում բնության յուրաքանչյուր առանձին առարկա, որը ունի որոշ չափ, ձև և զանգված։

Բնութագրում․ ֆիզիկական մարմինները զբաղեցնում են տարածություն, ունեն զանգված և կազմված են նյութից։

Օրինակներ․

• Կենդանի ֆիզիկական մարմիններ – մարդ, ձի, թռչուն, ծառ և այլն․․․
• Անկենդան ֆիզիկական մարմիններ – քար, գնդակ, գիրք, մեքենա և այլն․․․

Առաջադրանք 3 -Ո՞րն է կոչվում նյութ, սահմանեք, գրեք պարզ և բարդ, անօրգանական և օրգանական նյութերի բանաձևերը և անվանեք

Նյութը այն է ինչից կազմված են ֆիզիկական մարմինները։

Պարզ նյութերը կազմված են միայն մեկ տեսակի ատոմներից․

Թթվածին, ազոտ, երկաթ

Բարդ նյութերը կազմված են տարբեր տեսակի ատոմներից․

ջուր, ածխաթթու գազ, կերակրի աղ

Անօրգանական նյութեր – ջուր, աղ, օքսիդներ

Օրգանական նյութեր – մեթան, շաքար, սպիրտ

Առաջադրանք 4.- Ինչպիսի՞նյութերից են պատրաստում հետևյալ առարկաները, թվարկեք. զարդեր… արձաններ… ամանեղեն….

• Զարդեր – պատրաստվում են ոսկուց, արծաթից, պլատինից, պղնձից
• Արձաններ – պատրաստվում են քարից, բրոնզից, պղնձից
• Ամանեղեն – պատրաստվում է կավից, ապակուց, մետաղից

Առաջադրանք 5.- Սահմանեք ո՞րն է կոչվում նյութի հատկություն: Նյութերի ինչպիսի՞ հատկություններ գիտեք, թվարկեք, գրեք օրինակներ:

Նյութի հատկություն է կոչվում այն հատկանիշը, որով նյութերը տարբերում են իրարից կամ նմանվում։

Նյութերի հատկություններ՝

• Ֆիզիկական հատկություններ – գույն, հոտ, համ, լուծելիություն, խտություն, կարծրություն, հալման ջերմաստիճան։
  • Օրինակ՝ ջուրը հեղուկ է, թթվածինը գազ է, երկաթը մետաղ է։
• Քիմիական հատկություններ – նյութերի փոխարկվելու ունակություն այլ նյութերի։
  • Օրինակ՝ երկաթը ժանգոտում է (Fe+O2→Fe2O3Fe + O_2 → Fe_2O_3Fe+O2​→Fe2​O3​), թթվածինը այրման ընթացքում միանում է վառվող նյութին։

Սիրելի՛ սովորողներ, այս շաբաթ ներկայացնելու եք հետևյալ թեմաները․

Կենդանի օրգանիզմի բաղադրություն, օրգանական, անօրգանական նյութեր, հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութր:

Լրացուցիչ աշխատանք- պատասխանել հարցերին

1. Ո՞րն է օրգանւզմի ամենափոքր միավորը։

Միմյանցից խիստ տարբերվող այնպիսի օրգանիզմներ, ինչպիսիք են՝ բակտերիաները, բույսերը, սնկերը, կենդանիները, այդ թվում նաև մարդը, ունեն միևնույն կառուցվածքային միավորը: Այդ տարրական կառուցվածքային միավորը, որից կազմված են բոլոր օրգանիզմները կոչվում է բջիջ:

2.Ի՞նչ օրգանական և անօրգանական նյութեր գիտեք, բերեք օրինակներր։

Կենդանի օրգանիզմներում հայտնաբերվում է Երկրի քիմիական տարրերի մեծ մասը։ Ի տարբերություն անկենդան մարմիններիկենդանի օրգանիզմներում հատկապես մեծ է թթվածնի (O), ածխածնի (C), ազոտի (N) եւ ջրածնի (H) քանակությունը: Այս չորս տարրերը միասին կազմում են տարրերի ամբողջ պարունակության գրեթե 98%-ը: Դրանք կոչվում են մակրոտարրեր: Շատ ավելի քիչ է հետեւյալ ութ տարրերի՝ ծծմբի (S), ֆոսֆորի (P), քլորի (Cl), կալիումի (K), մագնեզիումի (Mg), նատրիումի (Na), կալցիումի (Ca) եւ երկաթի (Fe) պարունա- կությունը: Դրանք էլ միասին կազմում են 1,9%: Մյուս բոլոր տարրերը բջջում պարունակվում են չնչին քանակություններով (յուրաքանչյուրը 0,01%-ից պակաս), թեպետ դրանցից որոշ տարրեր, մասնավորապես ցինկը (Zn), պղինձը (Cu), յոդը (I) եւ ֆտորը (F) շատ կարեւոր են բջջի կենսագործունեության համար:

3. Բնութագրեք հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութերը, բերեք օրինակներ։

Ջուրը լուծիչ է, որում լավ լուծվող նյութերը կոչվում են հիդրոֆիլ (հունարեն «հիդրոս» ջուր, «ֆիլեո» սիրել)։ Դրանցից են շատ անօրգանական աղերը, թթուները, հիմքերը, իսկ օրգանական նյութերից` որոշ ածխաջրեր կամ սպիտակուցներ եւ այլն: Սակայն կան նաեւ շատ նյութեր, որոնք վատ են լուծվում կամ բոլորովին չեն լուծվում ջրում, դրանցից են, օրինակ, ճարպերը, թաղանթանյութը (ցելյուլոզը)։ Դրանք կոչվում են հիդրոֆոբ նյութեր (հունարեն «ֆոբոս» վախ)

Առաջադրանքներ․

1)Պարզե՛ք արտահայտության նշանը․

ա) դրական

բ) բացասական

գ) դրական

դ) դրական

ե) բացասական

զ) դրական

է) բացասական

ը) դրական

թ) դրական

2)Դրակա՞ն, թե՞ բացասական է արտահայտության արժեքը․

բացասական

դրական

բացասական

դրական

դրական

բացասական

դրական

դրական

3)Ո՞ր բազմությունն է պատկերված գծագրում.

(-1;4]

[2.5;6]

(-7;2) U {4}

[-∞;-2) U (3;∞)

{0;3;4}

(-∞;0) U (0;∞)

4)Գտե՛ք A և B բազմությունների միավորումն ու հատումը.

Ա)

Բ)

Գ)

Միավորում-{1.9}

Դ)

Ե)

5)Պարզեցրե՛ք արտահայտությունը.

ա)24

բ)20

գ)2√3

դ)√25•√2•√3•√2=√5•√6•√3•2=√2•√2.5•√3•√2•√3•2=√2.5•3•2•2=12√2.5

Տեսական մասը կրկնեք այստեղ․

1)Հաշվեք քառակուսային եռանդամի տարբերիչը.

ա)2x² + 5x — 3

D=b2-4ac

D=25+24=49

բ)x² + 6x + 9

D=b2-4ac

D=36-36=0

գ)x² + 2x + 2

D=b2-4ac

D=4-8=-4

դ)2x² — 5x — 7

D=b2-4ac

D=-25+56=31

ե)6x² + x — 2

D=b2-4ac

D=49

զ)3x² + 4x + 5

D=b2-4ac

D=16-60=-44

2)Լուծե՛ք քառակուսային հավասարումը.

ա)2y² — 9y + 10 = 0

D=81-80=1

 y₁=(9+√1)/2*2=5/2

y₂=(9-√1)/2*2=2

բ)16a² — 40a + 25 = 0

D=1600-1600=0

 a = 5/4

գ)x² — 8x + 16 = 0

D=64-64=0

 x = 8/2=4

դ)9z² — 30z + 25 = 0

D=900-900=0

 z = 5/3

ե)7x² — 13x — 20 = 0

D=169+560=729

x₁=(13+√729)/14=40/14=20/7

x₂=(13-√729)/14=-1

Բազմաթիվ նյութեր սովորական պայմաններում գտնվում են գազային ագրեգատային վիճակում:

Պինդ և հեղուկ ագրեգատային վիճակում գտնվող նյութերի մոլեկուլները, ատոմները կամ իոնները հպված են միմյանց, փոխազդում են միմյանց հետ, և հենց այդ կառուցվածքային մասնիկների սեփական չափերով է պայմանավորված նյութի ընդհանուր ծավալը: Ի տարբերություն պինդ և հեղուկ նյութերի, գազերում մոլեկուլները չեն հպվում միմյանց, նրանց  միջև հեռավորությունը տասնյակ անգամներ գերազանցում է մոլեկուլների սեփական չափերը:

Գազերում միջմոլեկուլային հեռավորությունները պայմանավորված են արտաքին պայմաններով՝ ջերմաստիճան և ճնշում: Այդ պատճառով  գազերն ունեն մի շարք ըհդհանուր ֆիզիկական հատկություններ: Օրինակ՝ բոլոր գազերի սեղմելիության հատկությունը նույնն է (Բոյլ-Մարիոտի օրենք), կամ՝ բոլոր գազերն ունեն նույն ջերմային ընդարձակման գործակից (Գեյ-Լյուսակի օրենք) և այլն: